Niepełnosprawność to nie bariera. Barierą jesteśmy my

5 maja obchodzony jest Dzień Walki z Dyskryminacją Osób z Niepełnosprawnością. To ważna data w kalendarzu społecznym, ale nie powinna być traktowana wyłącznie symbolicznie.

Miliony osób z niepełnosprawnościami

Najnowsze dane i raporty pokazują, że dyskryminacja osób z niepełnosprawnościami nadal nie jest problemem jednostkowym. Jest zjawiskiem obecnym w urzędach, firmach, transporcie, ochronie zdrowia, edukacji, mediach, usługach, a czasem także w najbliższym otoczeniu.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego na koniec 2024 roku w Polsce było 3,9 mln osób posiadających ważne orzeczenie o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie równoważne. To 10,5 proc. ogólnej liczby ludności. 

Mówimy więc nie o niewielkiej grupie, ale o milionach obywateli, których prawa, potrzeby i codzienne doświadczenia powinny być jednym z priorytetów polityki społecznej państwa i samorządów.

Dyskryminacja zaczyna się od barier

Raport Fundacji Avalon „Dyskryminacja osób z niepełnosprawnością” pokazuje, że problem ma bardzo konkretny wymiar. W badaniu przeprowadzonym wśród 906 osób z niepełnosprawnościami aż 66 proc. z nich zadeklarowało, że stale lub czasami ma poczucie przynależności do grupy dyskryminowanej. Jeśli doliczyć osoby, które wskazały odpowiedź „rzadko”, okazuje się, że doświadcza tego 80 proc. badanych.

Dyskryminacja nie zawsze oznacza wprost wypowiedzianą odmowę, agresję czy obraźliwe słowa. Bardzo często przybiera postać barier, które dla wielu osób pozostają niewidoczne: schodów bez podjazdu, niedostosowanej toalety, braku windy, nieczytelnego oznakowania, zbyt wysokiego blatu, braku miejsca parkingowego, nieprzygotowanego personelu czy procedur, które zakładają, że osoba z niepełnosprawnością nie może samodzielnie załatwić swojej sprawy.

Urzędy, praca, szpitale... Codzienność wykluczenia

Z raportu Fundacji Avalon wynika, że osoby z niepełnosprawnościami najczęściej wskazują urzędy, pracę lub proces poszukiwania pracy, przychodnie i szpitale, wydarzenia kulturalne i sportowe oraz transport publiczny jako przestrzenie, w których spotykają się z dyskryminacją.

W urzędach najczęściej problemem jest niedostosowanie budynków oraz brak przygotowanego personelu. W pracy – nieprzygotowanie przełożonych, nieprzyjęcie do pracy z powodu niepełnosprawności czy oferowanie stanowisk poniżej kwalifikacji. W ochronie zdrowia – brak przygotowania personelu, niedostosowane budynki i traktowanie pacjentów nieadekwatnie do wieku.

Szczególnie mocno wybrzmiewa wniosek, że osoby z niepełnosprawnościami zbyt często są postrzegane najpierw przez pryzmat swojej niepełnosprawności, a dopiero później jako samodzielni, dorośli ludzie z własnymi potrzebami, planami, kompetencjami i prawem do decydowania o sobie.

Gapienie się, szepty i pytania obcych

Respondenci wskazywali m.in. na gapienie się ze strony postronnych osób, szepty, bezpośrednie pytania o niepełnosprawność, pomoc udzielaną na siłę mimo odmowy, rozmowy prowadzone ponad ich głową z opiekunem czy odbieranie prawa do podejmowania decyzji.

Ten obraz potwierdzają także inne opracowania. PFRON w 2024 roku zakończył prace nad raportem końcowym „Badania potrzeb osób niepełnosprawnych w Polsce”. Pokazuje on, że osoby z niepełnosprawnościami nadal wymagają systemowego wsparcia w wielu obszarach życia, a dostępność i realne dostosowanie usług publicznych pozostają jednym z kluczowych wyzwań.

Skargi są, ale wiedzy wciąż brakuje

O tym, że problem nadal ma charakter systemowy, świadczą również informacje Rzecznika Praw Obywatelskich. W informacji o działalności RPO za 2024 rok wskazano, że do Rzecznika jako organu równościowego wpłynęło ponad 700 skarg na naruszenie zakazu dyskryminacji, a większość z nich dotyczyła dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność.

Jednocześnie raport Fundacji Avalon pokazuje bardzo niepokojący problem: 71 proc. badanych nie wie, gdzie zgłaszać skargi na przejawy dyskryminacji. Oznacza to, że nawet jeśli do naruszenia praw dochodzi, wiele osób może nie mieć wiedzy, wsparcia lub poczucia sprawczości, żeby zareagować. 

Media pokazują ofiary zamiast ludzi

Dyskryminacja widoczna jest również w języku i obrazie medialnym. Według raportu Fundacji Avalon 6 na 10 badanych w ciągu roku nie widziało w mediach tradycyjnych osoby z niepełnosprawnością w kontekście innym niż leczenie lub zbiórka funduszy. Respondenci wskazywali, że osoby z niepełnosprawnościami są często przedstawiane jako ofiary lub osoby potrzebujące pomocy finansowej.

Taki przekaz utrwala stereotypy i odbiera osobom z niepełnosprawnościami zwyczajność – prawo do bycia pracownikiem, rodzicem, partnerem, sąsiadem, klientem, uczniem, wyborcą, twórcą czy uczestnikiem życia publicznego.

Dostępność nie jest przywilejem

5 maja powinien więc być dniem nie tylko solidarności, ale również konkretnego rachunku sumienia. Czy urzędy są naprawdę dostępne? Czy wydarzenia miejskie mają informacje o dostępności? Czy szkoły i uczelnie są przygotowane na potrzeby uczniów i studentów z niepełnosprawnościami? Czy pracodawcy patrzą na kompetencje, a nie stereotypy? Czy personel medyczny rozmawia bezpośrednio z pacjentem, zamiast z osobą towarzyszącą? Czy przestrzeń publiczna pozwala wszystkim poruszać się bez upokorzenia i proszenia o pomoc?

Walka z dyskryminacją osób z niepełnosprawnościami zaczyna się od prostego założenia: dostępność nie jest przywilejem. Jest warunkiem równego traktowania. 

Najpierw człowiek

Dzień Walki z Dyskryminacją Osób z Niepełnosprawnością przypomina, że niepełnosprawność nie powstaje wyłącznie w ciele człowieka. Bardzo często powstaje w zetknięciu z barierą: architektoniczną, komunikacyjną, prawną, organizacyjną albo mentalną. To społeczeństwo decyduje, czy dana osoba będzie mogła uczestniczyć w życiu publicznym na równych zasadach, czy zostanie z niego wypchnięta przez brak dostosowań, lekceważenie i stereotypy.

Najważniejsze przesłanie 5 maja można więc ująć krótko: najpierw człowiek, potem niepełnosprawność.