Precyzyjne kontrole ZUS: Mniej inspekcji, wyższa skuteczność i ponad 373 mln zł wykrytych nieprawidłowości

Statystyki za pierwsze osiem miesięcy bieżącego roku wykazują, że ponad 9 na 10 inspekcji kończy się ujawnieniem nieprawidłowości, a ich łączny wymiar finansowy w skali kraju przekroczył już 373 miliony złotych.

Cyfrowa transformacja nadzoru

W ciągu ostatnich lat Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeszedł gruntowną reformę systemu typowania podmiotów do kontroli. Odstąpiono od masowych, losowych inspekcji na rzecz precyzyjnej analityki danych. Jeszcze w 2017 roku inspektorzy ZUS przeprowadzali około 60 000 kontroli rocznie, przy czym nieprawidłowości wykrywano w 65% przypadków. Obecnie liczba kontroli jest niemal trzykrotnie niższa, ale wskaźnik ich skuteczności przekracza 90%.

W okresie od stycznia do sierpnia bieżącego roku pracownicy ZUS przeprowadzili w całej Polsce blisko 21 000 kontroli płatników składek. Nieprawidłowości ujawniono w prawie 18 500 przypadkach, co daje skuteczność na poziomie ponad 90%. W niemal 16 000 kontroli stwierdzone uchybienia miały bezpośredni wymiar finansowy. Łączne ustalenia kontrolne w skali kraju przekroczyły kwotę 373 milionów złotych. Zdecydowaną większość tej sumy stanowiły kwoty związane z nieprawidłowym rozliczeniem składek na ubezpieczenia społeczne, a pozostała część dotyczyła niepoprawnego naliczania i rozliczania świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

Jak wyjaśnia Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego, kluczem do tak wysokiej skuteczności stała się zaawansowana analityka cyfrowa:

Te wyniki to efekt konsekwentnego odchodzenia od szeroko zakrojonych działań na rzecz precyzyjnego typowania podmiotów. ZUS wykorzystał informacje zgromadzone w swoich systemach, analizę danych i modele ryzyka. Dzięki temu inspektorzy kontrolują przede wszystkim te firmy, w których prawdopodobieństwo wystąpienia nieprawidłowości jest największe.

- Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego

Skuteczność nowego podejścia widać również w przeliczeniu na pojedynczą inspekcję. W 2017 roku średni wynik finansowy przypadający na jedną kontrolę wynosił około 6 000 złotych. Obecnie wskaźnik ten przekracza 18 000 złotych, co oznacza, że każda przeprowadzona kontrola przynosi średnio trzykrotnie wyższy efekt finansowy niż dziewięć lat temu.

Rzecznik pomorskiego ZUS zwraca uwagę na stały rozwój zaplecza analitycznego organu rentowego:

ZUS stale rozwija narzędzia analityczne i wykorzystuje coraz szerszy zakres danych. Oprócz informacji zgromadzonych w swoich systemach korzysta również z danych dostępnych w rejestrach publicznych. Pozwala to skutecznie identyfikować przypadki wymagające szczegółowej weryfikacji.

- Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego

Województwo pomorskie pod lupą inspektorów

Trend wysokiej trafności kontroli znajduje pełne odzwierciedlenie w danych dla województwa pomorskiego. Od stycznia do sierpnia bieżącego roku inspektorzy ZUS na Pomorzu przeprowadzili 982 kontrole płatników składek.

Wykryciem nieprawidłowości zakończyło się aż 89,5% przeprowadzonych na Pomorzu inspekcji. Łączne skutki finansowe ustaleń kontrolnych w regionie pomorskim przekroczyły w analizowanym okresie 50 milionów złotych.

Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego, zaznacza, że specyfika regionalnej gospodarki i struktura zatrudnienia na Pomorzu wymagają ciągłego monitorowania sygnałów analitycznych:

Na Pomorzu w pierwszych ośmiu miesiącach tego roku inspektorzy ZUS przeprowadzili 982 kontrole. Nieprawidłowości wykryli w 89,5% przypadków. Skutki finansowe tych kontroli przekroczyły 50 milionów złotych.

- Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego

Wskaźnik ten potwierdza, że lokalne służby kontrolne ZUS sprawnie przekładają ogólnokrajowe modele predykcyjne na działania operacyjne w terenie, eliminując nieuczciwą konkurencję między przedsiębiorcami i chroniąc lokalny rynek pracy.

Typy nieprawidłowości i branże wysokiego ryzyka

Wykrywane przez ZUS nieprawidłowości przybierają różnorodne formy – od pomyłek dokumentacyjnych po celowe schematy optymalizacji składkowej. Do najczęstszych uchybień identyfikowanych przez inspektorów należą:

• Zbiegi tytułów do ubezpieczeń społecznych oraz błędne kwalifikowanie umów;
• Zaniżanie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne;
• Niewłaściwe rozliczanie osób pracujących na rzecz własnego pracodawcy (np. poprzez podmioty powiązane lub umowy cywilnoprawne);
• Stosowanie skomplikowanych form zatrudnienia w celu sztucznego ograniczenia obciążeń składkowych.

Szczególną uwagę analitycy i kontrolerzy ZUS poświęcają nowym modelom biznesowym oraz branżom charakteryzującym się dynamiczną rotacją kadr. Jak wskazuje Krzysztof Cieszyński:

Wykrywane nieprawidłowości dotyczą często zbiegów tytułów do ubezpieczeń społecznych, zaniżania podstawy wymiaru składek, a także nieprawidłowego rozliczania osób, które pracują na rzecz własnego pracodawcy czy wykorzystują różne formy zatrudnienia w celu ograniczenia obciążeń składkowych. Szczególną uwagę ZUS zwraca na rynek pracy platformowej, gdzie pojawiają się skomplikowane modele zatrudniania, a także na branże charakteryzujące się dużą rotacją pracowników i szerokim wykorzystaniem umów cywilnoprawnych.

- Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego

Z analiz systemowych ZUS wynika, że w ostatnim okresie uchybienia występowały szczególnie często w trzech głównych sektorach gospodarki:

1. Transport międzynarodowy – ze względu na skomplikowane zasady rozliczania delegacji i płac zagranicznych;
2. Działalność związana z zatrudnianiem i pośrednictwem pracy (agencje pracy tymczasowej);
3. Usługi ochroniarskie – ze względu na powszechność łączenia wielu umów cywilnoprawnych i podwykonawstwa.

Ochrona praw ubezpieczonych i ścieżka korekty błędów

Choć wymiar finansowy kontroli jest znaczny, ZUS podkreśla, że nadrzędnym celem prowadzonych inspekcji nie jest karanie przedsiębiorców, lecz przywrócenie stanu zgodnego z prawem oraz ochrona uprawnień pracowniczych.

Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego, akcentuje społeczny wymiar działań kontrolnych:

Celem kontroli jest nie tylko ochrona środków funduszu ubezpieczeń społecznych, ale przede wszystkim zabezpieczenie praw osób ubezpieczonych. Prawidłowo opłacone składki wpływają bezpośrednio na wysokość świadczeń w razie choroby, niezdolności do pracy czy po zakończeniu aktywności zawodowej.

- Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego

Unikanie opłacania składek lub ich zaniżanie bezpośrednio przekłada się na niższe zasiłki chorobowe, macierzyńskie, świadczenia rehabilitacyjne oraz w przyszłości – niższe emerytury pracowników.

Warto zauważyć, że znaczna część ujawnianych nieprawidłowości nie wynika z celowego oszustwa, lecz z błędów operacyjnych lub nieznajomości skomplikowanych przepisów. Jak wyjaśnia rzecznik pomorskiego ZUS, Krzysztof Cieszyński:

Większość wykrywanych nieprawidłowości wynika z błędów popełnionych przy zgłaszaniu do ubezpieczeń lub ustalaniu podstawy wymiaru składek. Są to między innymi spóźnione zgłoszenia, pomyłki rachunkowe czy błędy w dokumentacji. Takie uchybienia można zwykle szybko usunąć. Wystarczy złożyć dokumenty korygujące i uregulować należności.

- Krzysztof Cieszyński, regionalny rzecznik prasowy ZUS województwa pomorskiego

Dzięki natychmiastowej korekcie dokumentów i uregulowaniu zaległych składek płatnik eliminuje ryzyko dalszych narastających odsetek, a pracownicy odzyskują pełne prawa do należnych im świadczeń z ubezpieczeń społecznych.